een lezing in lagen

Luxemburg vindt zich elke generatie opnieuw uit, en de architectuur volgt. In anderhalve eeuw ging het van vestingstad naar staalnatie, van staalnatie naar Europese hoofdstad, en vandaag herbestemt het zijn eigen industriële verleden. Elke stap liet sporen na in het landschap, en elke generatie bouwt verder op wat de vorige achterliet. Zo wordt het hele land één groot bouwlaboratorium.

Elke Belg heeft wel een beeld van Luxemburg: Europese instellingen, banken, een tankbeurt op weg naar het zuiden. Wie er rondloopt met de architecten die er wonen en werken, ontdekt een ander, verrassend land. Luxemburg is kleiner dan onze eigen provincie Luxemburg en toch zie je er op enkele dagen een opvallend brede waaier: een hoofdstad op en in de rots, een Europees stadsdeel op een plateau, een mijnstreek waar hoogovens tussen collegezalen staan, en een wijnvallei met een eigen handschrift. Het land is welvarend en investeert bewust in publieke architectuur en in zijn erfgoed.

In de hoofdstad snijden de Alzette en de Pétrusse diep in het rotsplateau. Door die niveauverschillen bouwt de stad al eeuwen in lagen: vestingwerken, kazematten, bruggen en liften die boven- en benedenstad verbinden. Sala Makumbundu van CBA Architectes laat ons zien hoe ver dat gaat: in het Musée National d'Histoire et d'Art liggen de ondergrondse niveaus zíchtbaar in de rots.

In het zuiden ligt een landschap dat grotendeels door mensen is gemaakt. Met de komst van de trein in 1859 en de ontginning van het ijzererts van de Minette werd Luxemburg vanaf 1870 een staalmacht. Toen de staalindustrie in de jaren 70 in crisis ging, koos het land bewust en gericht voor reconversie. In Differdange werd een fabriek de creative hub 1535°, genoemd naar de smelttemperatuur van ijzer. Luxemburg breekt bewust weinig af en herdenkt veel. Die reflex is ook een antwoord op een land onder druk. 

De bevolking groeit snel en wonen wordt voor velen onbetaalbaar. Projectontwikkelaars bouwen vooral kleine koopappartementen, en een betaalbare huurmarkt komt pas langzaam op gang. Een jonge generatie architecten zoekt kritisch naar alternatieven. Philippe Nathan van het bureau 2001 vertelde ons openhartig hoe die druk het landschap verandert, en ook het architectuurcentrum LUCA maakt van betaalbaar wonen een speerpunt. De bevolkingsgroei doet daarnaast de vraag naar drinkwater stijgen, en zelfs dat grijpen gemeenten aan als architecturale kans. Nieuwe wijken krijgen een eigen watertoren, vaak via een architectuurwedstrijd. Het resultaat is een verzameling hedendaagse landmarks.

Op het plateau van Kirchberg groeit sinds de jaren 60 een volledig nieuw stadsdeel: een klein Parijs met een eigen La Défense. Hier tekenden internationale namen de Europese hoofdstad: I.M. Pei het Mudam, Christian de Portzamparc de Philharmonie en Dominique Perrault de uitbreiding van het Hof van Justitie, met zijn gouden torens. Naast die geïmporteerde iconen ontstaat intussen een sterke eigen scene.

In het oosten opent de Moezelvallei een gastronomischer Luxemburg. Wijnbouwers en architecten werken er samen aan een landschap waarin architectuur en wijn elkaar vinden. Vanuit Remerschen drukte François Valentiny zijn stempel op de hele streek. 

Enkele highlights

• Château d’eau Rebierg. Midden in de akkers bij Hivange rijst een glanzende kegel op. Architect Georges Reuter draaide het klassieke model van de watertoren om: waar de meeste bovenaan breed uitlopen, staat Rebierg stevig op een brede voet en loopt hij spits toe naar de hemel. Wat je ziet, is echter maar het topje van de ijsberg: onder de grond ligt een reservoir dat zevenmaal meer water bevat dan de toren zelf.
• De campus van Belval. Op de voormalige staalsite van Esch-Belval staan de hoogovens nog overeind tussen de gebouwen van de universiteit, met onder meer het Maison du Savoir en het Luxembourg Learning Centre. Architect en criticus Alain Linster leidt ons hier rond.
• Valentiny Foundation. In Remerschen bewaart de stichting van François Valentiny het geheugen van zijn bureau: schilderijen, sculpturen, plannen en maquettes uit meer dan veertig jaar werk. Wie hier rondloopt, herkent zijn handschrift daarna overal in de Moezelstreek.

Zo wordt deze reis een doorsnede van het land. In enkele dagen tijd snijden we door rots, plateau, mijnbekken en wijnvallei, waar landschap, geschiedenis en architectuur op elkaar gestapeld liggen. De architecten die er met passie en volharding aan hun land bouwen, helpen ons die lagen te lezen.

reserveer jouw plaats