Brutalisme in Brazilië

geschreven door Dominique Pieters | 18 mei 2026

De premisse van het brutalisme was een gevoel van stagnatie, enerzijds te herleiden tot de problemen in de bouwmarkt vlak na de oorlog, anderzijds tot het raffinement waarmee de gevestigde oudere generatie, steeds tot compromissen bereid, bouwopdrachten naar zich toetrok. De bouwstijl van deze oudere architecten werd door politiek links New Humanism genoemd, door rechts New Empirism. New Brutalism was als parodie bedoeld, maar vestigde tevens de aandacht op een aantal kenmerken van de architectuur van de Smithsons en hun kring. Hun norm was de compomisloze architectuur van Ludwig Mies van der Rohe en Le Corbusier, gekenmerkt door intellectuele helderheid en een eerlijke behandeling van constructie en materiaal. Bovendien herkenden zij in het werk van deze meesters een traditie die zich verhief boven stijl en mode.

Al snel werd het puriteinse extremisme uit de begintijd van het Engelse brutalisme verweven met een internationale beweging die hooguit op afstand hetzelfde doel nastreefde. Het brutalisme van de compromisloze naaktheid van het materiaal ging vanaf dat moment samen met eenzelfde houding ten aanzien van de vorm. De zichtbare symmetrie week nu voor een nietsontziende eerlijkheid van de functionele zones en hun onderlinge samenhang. Zelfs de gemakkelijke toepasbare geometrie van het rationalisme werd losgelaten ten gunste van een nieuw compositieprincipe, gebaseerd op de topografie van de locatie en de topologie van de interne circulatie. Voorbeelden van brutalistische architectuur zijn terug te vinden in verscheidene landen en gebieden op hetzelfde moment. Hoewel ze visueel en technisch zijn verbonden, bezitten ze specifieke kenmerken eigen aan plaatselijke invloeden en culturele referenties. Studies suggereren geen hiërarchisch, maar een complex en uiteenlopend panorama, door Rayner Banham treffend verwoord als een “international brutalist connection”.

In Brazilië kent de term brutalisme een start gelijklopend met (en niet volgend op) de wedstrijd en de opbouw van Brasilia, hoewel de heterogene tendens pas in de zestiger jaren over geheel het land bekend wordt met buitenbeentjes zoals Lina Bo Bardi, maar ook met de Paulista-school en dus architecten zoals Vilanova Artigas en Paulo Mendes da Rocha. Na een kwarteeuw stille rust, staat de brutalistische architectuur van de Paulista’s terug in de schijnwerpers dankzij de avant-garde kwaliteit en artistieke waarde. De plaats in het internationale architectuurveld wordt opnieuw onder beschouwing genomen en vele gebouwen maken intussen reeds deel uit van het moderne erfgoed.

De Pritzkerprjswinnaar (2006) Mendes da Rocha wordt vaak de “Braziliaanse brutalist” genoemd omdat zijn gebouwen bestaan uit geprefabriceerde betonelementen. Zwaar en hoekig, zijn brutalistische gebouwen snel en goedkoop op te trekken. Gemeenschappelijk kenmerken zijn naakte en onafgewerkte betonoppervlakken die de littekens van de houten bekisting benadrukken, aangevuld met blootgelaten metselwerk, in het zicht gelaten stalen liggers en massieve, sculpturale vormen. Brutalisme betekende voor Mendes da Rocha niet de verknochtheid aan stijl, maar een sturing volgens resolute ontwerprincipes: “Architecture is a human endeavor inspired by the nature all around us. We must transform nature; fuse science, art and technology into a sublime statement of human dignity.” 

Bronnen

Vittorio Magnago Lampugnani, Lexicon van de architectuur van de twintigste eeuw, uitgeverij SUN, Amsterdam, 2006, ISBN 90-5875-114-7, pp. 72-73.
Albin Michel, Dictionnaire des Architectes, uitgeverij Encyclopaedia Universalis, Paris, 1999, ISBN 2-226-10952-8, pp. 147-149.
www.arquiteturabrutalista.com.br